StarLink: ΤΟ "ΘΑΥΜΑΤΟΥΡΓΟ" ΚΑΛΑΜΠΟΚΙ ΤΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ

Του Γ. Μπλιώνη. (από το περιοδικό Οικοτοπία, τ. 26, Ιούλ.-Αύγ.-Σεπτ. 2003)

Το 1995, εταιρείες σπόρων των ΗΠΑ, όπως η Pioneer Hi-Bred και η DeKalb, εξασφάλισαν έγκριση εμπορίας γενετικά τροποποιημένου καλαμποκιού, τα κύτταρα του οποίου παρήγαγαν την ίδια τοξίνη που παράγει και ο βάκιλος της Θουριγγίας (Bacillus thuringiensis), ένα εδαφικό βακτήριο το οποίο χρησιμοποιείται και σε φυσικά σκευάσματα για την οργανική γεωργία. Η ανάπτυξη αυτών των φυτών που παρήγαγαν το δικό τους εντομοκτόνο λόγω της μεταφοράς του γονιδίου για την παραγωγή της τοξίνης από το DNA του βάκιλου της Θουριγγίας στο δικό τους DNA, έγινε για να αντιμετωπιστεί ένα «επιβλαβές» έντομο, το σκουλήκι του καλαμποκιού (corn borer). Το «Bt-καλαμπόκι» (όπως ονομάστηκε) των συγκεκριμένων εταιρειών θορύβησε το γαλλικό κολοσσό φαρμακευτικών και αγροχημικών προϊόντων Aventis (που προέκυψε το 2000 από τη συγχώνευση των Rhone-Poulenc και Hoechst). Το ενδεχόμενο να χαθούν αγορές οδήγησε σε εντατική έρευνα για ανάπτυξη βιοτεχνολογικών εφαρμογών στο γεωργικό τομέα και σε εξαγορές μικρών βιοτεχνολογικών εταιρειών. Μια μικρή θυγατρική της Aventis, η βελγική Plant Genetics, η οποία πέρασε διάφορες περιπέτειες κατά τις συγχωνεύσεις με μεγαλύτερες εταιρείες (πέρασε στην Hoechst το 1996) μέχρι να καταλήξει στην Aventis, κατάφερε και έφτιαξε μια παραλλαγή Bt-καλαμποκιού, το StarLink, το οποίο παρήγαγε μια ελαφρώς διαφορετική Bt-πρωτεΐνη (που ονομάστηκε Cry9 – όλες οι πρωτεΐνες αυτής της οικογένειας είναι κρυσταλλικές, εξ ου και το Cry), η οποία κατέστρεφε ένα διαφορετικό μέρος του εντέρου του σκουληκιού. Αυτό ήταν σημαντικό γιατί καθιστούσε δυσκολότερη την απόκτηση ανθεκτικότητας από τα σκουλήκια στις συγκεκριμένες εντομοκτόνες ουσίες. Η Aventis πίστεψε ότι μετατρεπόταν σε κύριο ανταγωνιστή των αμερικανικών πολυεθνικών βιοτεχνολογικών («μεταλλαγμένων») τροφίμων.

Ωστόσο, η έγκριση του Starlink δεν ήταν εύκολη. Ορισμένα τεστ είχαν δείξει ότι η Cry9 δεν διαλύεται τόσο εύκολα όσο άλλες τοξίνες της ίδιας οικογένειας στα υγρά του ανθρώπινου στομάχου, ούτε και διασπάται κατά το μαγείρεμα, με αποτέλεσμα να μπορεί να περνά στην κυκλοφορία του αίματος, όπου θα μπορούσε να προκαλέσει αλλεργική αντίδραση. Όταν η αρμόδια αρχή των ΗΠΑ (EPA – Υπηρεσία Προστασίας Περιβάλλοντος) απείλησε το 1997 να μην εγκρίνει την καλλιέργεια της ποικιλίας μέχρι να εξασφαλιστεί η ασφάλεια του προϊόντος για τους ανθρώπους, η εταιρεία προσπάθησε να ξεπεράσει το «εμπόδιο» υποσχόμενη ότι θα πουλούσε το καλαμπόκι της μόνο για ζωοτροφή ή μη εδώδιμα προϊόντα. Επίσης, θα φρόντιζε να δεσμεύσει τους παραγωγούς που θα χρησιμοποιούσαν τη συγκεκριμένη ποικιλία να μην πουλούν τον καρπό σε άτομα που σκόπευαν να τον διαθέσουν για ανθρώπινη κατανάλωση. Έτσι, η άδεια δόθηκε τελικά, αλλά με πρόσθετους αυστηρούς περιορισμούς. Οι παραγωγοί έπρεπε να αφήνουν μια λωρίδα 200 περίπου μέτρων στην περίμετρο των χωραφιών τους χωρίς φυτά αυτής της ποικιλίας (ώστε η γύρη που τυχόν παρασυρθεί από τον άνεμο να μη φτάσει τόσο μακριά ώστε να επιμολύνει γειτονικές συμβατικές καλλιέργειες). Η εταιρεία έπρεπε να ζητά από όσους αγρότες αγόραζαν σπόρους της συγκεκριμένης ποικιλίας να υπογράψουν ένα έντυπο όπου θα διαβεβαίωναν ότι κατάλαβαν τους περιορισμούς και θα τους εφάρμοζαν. Επίσης, η εταιρεία υποσχέθηκε μια «στατιστικώς τεκμηριωμένη» έρευνα επί των καλλιεργητών του Starlink, ώστε να βεβαιώσει ότι αυτοί όντως εφάρμοζαν τους περιορισμούς. Τέλος, η εταιρεία αποδέχτηκε πλήρη υπευθυνότητα για την περίπτωση που κάτι πήγαινε στραβά. Πράγματι, όχι απλά κάτι, αλλά σχεδόν όλα πήγαν στραβά.

Μετά από 3,5 χρόνια καλλιέργειας, παρά το γεγονός ότι αποτελούσε μόνο το 0,5% της συνολικής καλλιεργούμενης έκτασης καλαμποκιού στις ΗΠΑ, η συγκεκριμένη «μεταλλαγμένη» ποικιλία άρχισε να ανιχνεύεται σε προϊόντα όπου δεν θα έπρεπε: τάκος, τσιπς, μπύρες, κλπ. Ήταν ένας εκπρόσωπος των Φίλων της Γης από το γραφείο της οργάνωσης στην Ουάσιγκτον που πρώτος βρήκε ανησυχητικά στοιχεία, το 2000. Ο Larry Bohlen είχε δραστηριοποιηθεί στον έλεγχο γνωστών τροφίμων για συστατικά από γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς, με αφορμή την πρώτη δημοσίευση σε έγκυρο επιστημονικό περιοδικό (Losey et al. 1999) για το γεγονός ότι άτομα ενός συγκεκριμένου («μη-επιβλαβούς») είδους πεταλούδας (monarch butterfly - Danaus plexippus) πέθαινε όταν τρεφόταν με γύρη από «Bt-καλαμπόκι». Όταν έμαθε για το StarLink ρώτησε αγρότες και μεταπράτες σπόρων για τον τρόπο με τον οποίο το διαχώριζαν από το συμβατικό καλαμπόκι. Του είπαν ότι ο διαχωρισμός ήταν δύσκολος και ότι γινόταν σε πολύ μικρό βαθμό. Αμέσως κατάλαβε ότι υπήρχε πολύ μεγάλη πιθανότητα η συγκεκριμένη ποικιλία να βρισκόταν ήδη αναμεμιγμένη σε προϊόντα που προορίζονταν για ανθρώπινη κατανάλωση. Έτσι, πήγε στο σούπερ-μάρκετ της γειτονιάς του και γέμισε το καρότσι του με όποιο προϊόν καλαμποκιού μπόρεσε να βρει στα ράφια. Τα έστειλε για ανάλυση στην εργαστηριακή εταιρεία Genetic ID και δυο μήνες μετά (Σεπτέμβρη του 2000) η είδηση ότι βρέθηκαν ίχνη Starlink σε τάκος της Kraft που πουλιόταν υπό την επωνυμία Taco Bell ήταν γραμμένη με μεγάλα γράμματα στην πρώτη σελίδα της Washington Post. Τα αποτελέσματα της Genetic ID αμέσως αμφισβητήθηκαν, αλλά η Kraft διενέργησε δικές της αναλύσεις που επιβεβαίωσαν την επιμόλυνση. Αμέσως απέσυρε το συγκεκριμένο προϊόν και το ίδιο έκαναν και άλλες εταιρείες που παρήγαγαν τάκος.

Η καλλιέργεια του StarLink διακόπτεται οριστικά το 2001. Οι αγρότες καταθέτουν αγωγές εναντίον των εταιρειών. Οι σοδειές πολλών έχουν επιμολυνθεί με StarLink ισχυρίζονται, ενώ άλλοι θεωρούν ότι έχουν πληγεί από την πτώση της τιμής του καλαμποκιού. Μέσα στο 2002, η Aventis δέχεται την υπευθυνότητά της και μαζί με 4 βιομηχανίες τροφίμων χορηγούν αποζημίωση 9 εκατομμυρίων δολαρίων σε καταναλωτές που έπαθαν αλλεργίες από την κατανάλωση προϊόντων που είχαν καλαμπόκι. Ωστόσο, η ιστορία δεν σταματά εδώ. Μολονότι επίσημες πηγές αναφέρουν ότι όλα τα αποθέματα καλαμποκιού StarLink καταστράφηκαν μέσα στο 2001 (και η Aventis πράγματι κατέβαλε μεγάλες προσπάθειες), αυτό ανιχνεύεται ακόμη σε φορτία καλαμποκιού από τις ΗΠΑ (προφανώς λόγω προηγούμενων επιμολύνσεων καλλιεργειών συμβατικού καλαμποκιού), όπως σε μια νέα περίπτωση φορτίου που εξήχθη στην Ιαπωνία.

Σύμφωνα με τον αρθρογράφο του Fortune, Brian O’Reilly «σχεδόν κάθε εμπλεκόμενος στην υπόθεση StarLink αγνόησε τους κανονισμούς ασφαλείας. Ευτυχώς, κανείς δεν πέθανε τρώγοντάς το. Αλλά τι θα γινόταν αν είχαμε όντως θύματα;»